Στην πράξη, όμως, η εξαγγελία για καθολική εφαρμογή του συστήματος στις αρχές του 2027 ανοίγει ένα πολύ πιο σύνθετο κεφάλαιο. Δήμοι και κράτος συμφωνούν στον τελικό στόχο, αλλά διαφωνούν έντονα για το κατά πόσο η Κύπρος διαθέτει σήμερα τις υποδομές, τον εξοπλισμό και τη χρηματοδότηση για να φτάσει εκεί χωρίς η πράσινη μεταρρύθμιση να μετατραπεί σε έναν ακόμη λογαριασμό για τα νοικοκυριά.
Και στη μέση βρίσκεται ο πολίτης, ο οποίος εύλογα θέλει να γνωρίζει κάτι πολύ συγκεκριμένο, όταν έρθει το ΠΟΠ στη γειτονιά του, θα έχει πραγματικά τη δυνατότητα να μειώσει τα σκουπίδια, και άρα τη χρέωσή του, ή απλώς θα κληθεί να πληρώνει διαφορετικά και ενδεχομένως περισσότερο;
Η εφαρμογή του «Πληρώνω Όσο Πετώ» δεν είναι μια καινούργια συζήτηση. Με βάση τον αρχικό σχεδιασμό και τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις, η καθολική εφαρμογή του συστήματος τοποθετείτο την 1η Ιουλίου 2024. Στη συνέχεια ο στόχος μετακινήθηκε στο πρώτο εξάμηνο του 2026 και πλέον η προσπάθεια στρέφεται προς τις αρχές του 2027.
Η εξήγηση που δίνεται από το Τμήμα Περιβάλλοντος για τη μεγάλη καθυστέρηση είναι ουσιαστική: η νομοθετική υποχρέωση προηγήθηκε της πραγματικής ετοιμότητας της χώρας. Ο προηγούμενος σχεδιασμός προέβλεπε εφαρμογή του ΠΟΠ χωρίς να έχει προηγηθεί η ωρίμανση και η κατασκευή όλων των αναγκαίων υποδομών.
Αυτό το κενό επιχειρείται τώρα να καλυφθεί με τους δήμους στην πρώτη γραμμή. Είναι αυτοί που θα πρέπει να οργανώσουν στην πράξη τη διαλογή στην πηγή, να επιλέξουν τον τρόπο χρέωσης και συλλογής και να αποκτήσουν κάδους, σακούλες, οχήματα και συστήματα ελέγχου.
Η αλλαγή δεν αφορά απλώς το τέλος σκυβάλων. Αφορά ένα πολύ μεγαλύτερο και διαχρονικό πρόβλημα, η Κύπρος εξακολουθεί να θάβει περίπου το 60%-65% των αποβλήτων της, ενώ ο ευρωπαϊκός στόχος απαιτεί περιορισμό της ταφής στο 10% μέχρι το 2035.
Την ίδια ώρα, οι εγκαταστάσεις σε Κόσιη και Πεντάκωμο βρίσκονται υπό πίεση, ενώ σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται απαιτούνται επενδύσεις €162 εκατ. μόνο για τη μεταβατική αναβάθμισή τους.
Το ζητούμενο, συνεπώς, δεν είναι απλώς πού θα μεταφέρονται τα σκουπίδια, αλλά πώς θα παράγονται λιγότερα.
Η λογική είναι ότι ο πολίτης θα έχει οικονομικό λόγο να ξεχωρίζει ό,τι μπορεί να ανακυκλωθεί. PMD, χαρτί, γυαλί, κλωστοϋφαντουργικά και άλλες κατηγορίες αποβλήτων θα αφαιρούνται από τα σύμμεικτα και, όσο μικραίνει η ποσότητα που καταλήγει στη σακούλα ή στον κάδο του ΠΟΠ, τόσο θα περιορίζεται και η μεταβλητή χρέωση.
Ένα από τα μοντέλα που εξετάζονται προβλέπει πάγιο τέλος και πρόσθετη χρέωση ανάλογα με την πραγματική ποσότητα των σύμμεικτων απορριμμάτων, πιθανότατα μέσω αγοράς προπληρωμένων σακουλών. Το τελικό μοντέλο, ωστόσο, δεν έχει ακόμη κλειδώσει.
Εδώ εντοπίζεται ίσως η σημαντικότερη αντίφαση της επικείμενης εφαρμογής.
Τα οργανικά απόβλητα, υπολείμματα τροφίμων και πράσινα απόβλητα, αποτελούν κατά μέσο όρο περίπου 37% των αστικών αποβλήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρόκειται δηλαδή για το μεγαλύτερο μεμονωμένο ρεύμα αποβλήτων. Η αφαίρεσή τους από τη σακούλα των σύμμεικτων μπορεί να μειώσει δραστικά τόσο το βάρος όσο και το κόστος για ένα νοικοκυριό.
Κι όμως, όταν ξεκινήσει η εφαρμογή του ΠΟΠ, δεν προβλέπεται να υπάρχει ταυτόχρονα καθολική χωριστή συλλογή οργανικών από όλα τα σπίτια.
Αυτό είναι και ένα από τα βασικά σημεία αντιπαράθεσης με την Ένωση Δήμων. Η θέση της είναι ότι, εάν ο πολίτης δεν μπορεί να αφαιρέσει από τα σύμμεικτα ένα τόσο μεγάλο μέρος των απορριμμάτων του, περιορίζεται σημαντικά η δυνατότητά του να μειώσει τη χρέωσή του. Έτσι, όπως προειδοποιεί, ένα περιβαλλοντικό μέτρο κινδυνεύει να εξελιχθεί σε πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση.
Η απάντηση του κράτους είναι ότι η χωριστή συλλογή οργανικών σε παγκύπρια βάση δεν μπορεί να στηθεί από τη μία ημέρα στην άλλη.
Ο γενικός διευθυντής της Διεύθυνσης Περιβάλλοντος, δρ Κώστας Κωνσταντίνου, χαρακτηρίζει μάλιστα ουτοπικό το να θεωρείται εφικτός ο πλήρης διαχωρισμός οργανικών στην πηγή μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2027.
Χρειάζονται νέοι κάδοι, εξειδικευμένα απορριμματοφόρα, χρηματοδότηση και υποδομές επεξεργασίας. Επιπλέον, η κυπριακή πραγματικότητα δημιουργεί ένα πρόσθετο πρόβλημα, θερμοκρασίες άνω των 40 βαθμών σημαίνουν ότι τρόφιμα και άλλα βιοαπόβλητα δεν μπορούν να παραμένουν επί ημέρες στους κάδους.
Απαιτείται συχνότερη συλλογή και γρήγορη μεταφορά, διαφορετικά προκύπτουν ζητήματα αποσύνθεσης, δυσοσμίας, υγιεινής και ποιότητας του υλικού που θα οδηγείται για επεξεργασία.
Έτσι, το σχέδιο προβλέπει ένα ενδιάμεσο βήμα. Πριν από την καθολική εφαρμογή στα σπίτια, η χωριστή συλλογή οργανικών προγραμματίζεται να αρχίσει εντός του 2027 από τους λεγόμενους μεγάλους παραγωγούς.
Στην κατηγορία αναμένεται να περιληφθούν ξενοδοχεία, εστιατόρια, νοσοκομεία, στρατόπεδα και άλλες εγκαταστάσεις που παράγουν μεγάλες ποσότητες οργανικών.
Δεν έχει ακόμη ξεκαθαρίσει, όμως, ποιος ακριβώς θα τα συλλέγει. Ένα ενδεχόμενο είναι να αναλάβουν οι δήμοι. Το άλλο είναι κάθε επιχείρηση να συμβάλλεται με αδειοδοτημένο μεταφορέα και μονάδα επεξεργασίας. Το κανονιστικό πλαίσιο θα πρέπει επίσης να ορίσει ποιος χαρακτηρίζεται «μεγάλος παραγωγός».
Το επόμενο μεγάλο μέτωπο είναι τα χρήματα.
Για την εφαρμογή του ΠΟΠ έχουν δεσμευτεί €25 εκατ. μέσω του συγχρηματοδοτούμενου προγράμματος «ΘΑλΕΙΑ». Τα κονδύλια προορίζονται για τις επενδύσεις των τοπικών αρχών: κάδους, κλειδαριές, προπληρωμένες σακούλες, εξοπλισμό και απορριμματοφόρα.
Δεν έχουν προχωρήσει όμως όλες οι περιοχές με τον ίδιο ρυθμό. Οι τοπικές αρχές κλήθηκαν να ετοιμάσουν μελέτες βιωσιμότητας και σχέδια δράσης, αλλά σε ορισμένα συμπλέγματα υπάρχουν ακόμη εκκρεμότητες. Περιοχές όπως η Αραδίππου εμφανίζονται πιο προχωρημένες και εξετάζουν σύστημα εφαρμογής μέσω κάδων.
Η Ένωση Δήμων, πάντως, θεωρεί το διαθέσιμο ποσό ανεπαρκές.
Ο δήμαρχος Γερμασόγειας Κυριάκος Ξυδιάς ανέφερε ότι σε προηγούμενες συζητήσεις είχε αναγνωριστεί πως οι πραγματικές ανάγκες εξοπλισμού φτάνουν περίπου τα €60 εκατ. Επομένως, όπως υποστηρίζει, παραμένει ένα μεγάλο χρηματοδοτικό κενό, χωρίς να είναι σαφές πώς θα καλυφθεί ή ποιες δαπάνες θα θεωρούνται επιλέξιμες.
Στον αρχικό σχεδιασμό υπήρχε και η προοπτική εσόδων περίπου €4 εκατ. τον χρόνο από φόρο ταφής, τα οποία θα επέστρεφαν σε δράσεις διαλογής στην πηγή. Το μέτρο, όμως, προσέκρουσε σε αντιδράσεις και δεν προωθήθηκε στη Βουλή.
Αυτό ακριβώς βρίσκεται στον πυρήνα της ανησυχίας των τοπικών αρχών.
Ο Κυριάκος Ξυδιάς ξεκαθαρίζει ότι οι δήμοι δεν απορρίπτουν τη φιλοσοφία του ΠΟΠ. Αντίθετα, αποδέχονται την αρχή ότι όποιος παράγει περισσότερα απόβλητα πρέπει να πληρώνει περισσότερο.
Το πρόβλημα, όπως υποστηρίζει, είναι η σειρά με την οποία επιχειρείται να γίνουν τα πράγματα.
Οι δήμοι θα χρειαστούν εξοπλισμό, επιθεωρητές, ενημερωτικές εκστρατείες και επαρκείς μονάδες στις οποίες θα οδηγείται κάθε διαφορετικό ρεύμα αποβλήτων. Εάν οι μονάδες και οι υποδομές δεν είναι έτοιμες, προειδοποιεί ότι το κόστος διαχείρισης θα αυξηθεί.
Και επειδή οι δήμοι έχουν υποχρέωση να μετακυλίουν τα σχετικά έξοδα στους δημότες, η αύξηση τελικά θα φτάσει στα νοικοκυριά.
Υπάρχει και μια πολύ πρακτική παράμετρος.
Τι θα συμβεί εάν μια σακούλα σκουπιδιών αποκτήσει συγκεκριμένη τιμή; Θα ανακυκλώνει περισσότερο ο πολίτης ή κάποιοι θα επιχειρήσουν απλώς να αποφύγουν τη χρέωση;
Ο Κυριάκος Ξυδιάς προειδοποιεί ότι, χωρίς επαρκή ενημέρωση και επιτήρηση, υπάρχει κίνδυνος απόρριψης αποβλήτων σε γειτονικές περιοχές ή ακόμη και παράνομων απορρίψεων. Εάν ένα τέτοιο φαινόμενο επεκταθεί από τα ογκώδη στα καθημερινά οικιακά σκουπίδια, σημειώνει, το πρόβλημα μπορεί να ξεφύγει από τα όρια της αισθητικής ρύπανσης και να αγγίξει τη δημόσια υγεία.
Δεν πρόκειται για εντελώς θεωρητικό φόβο. Το ίδιο το Τμήμα Περιβάλλοντος αναγνωρίζει ότι η εφαρμογή του ΠΟΠ μόνο σε μία περιοχή δημιουργεί πρακτικές δυσκολίες και δυνατότητα μεταφοράς σκουπιδιών σε γειτονικές περιοχές όπου δεν ισχύει το ίδιο σύστημα.
Υπάρχει, όμως, και η άλλη πλευρά της εικόνας ... και βρίσκεται στην Αγλαντζιά.
Η περιοχή εφάρμοσε καθολικά το «Πληρώνω Όσο Πετώ» από το 2021 και αποτελεί ουσιαστικά το μεγαλύτερο κυπριακό τεστ για το πώς μπορεί να λειτουργήσει το σύστημα.
Ο τέως δήμαρχος Αγλαντζιάς Ανδρέας Κωνσταντίνου υποστηρίζει ότι τα θετικά υπερίσχυσαν των προβλημάτων.
Τα στοιχεία που παρέθεσε είναι ενδεικτικά: πριν από το ΠΟΠ, η Αγλαντζιά παρήγαγε περίπου 8.500 τόνους σύμμεικτων αποβλήτων ετησίως. Από τον πρώτο χρόνο εφαρμογής, η ποσότητα έπεσε περίπου στους 5.000 τόνους, ενώ η εξοικονόμηση από τα τέλη διάθεσης πλησίασε τις €200.000.
Παράλληλα, σύμφωνα με τον ίδιο, αυξήθηκαν σημαντικά οι ποσότητες ανακυκλώσιμων υλικών, κάτι που χρησιμοποιεί ως απάντηση στον ισχυρισμό ότι η μείωση των σκουπιδιών οφειλόταν αποκλειστικά στη μεταφορά τους σε άλλους δήμους.
Και το Τμήμα Περιβάλλοντος αξιολογεί την Αγλαντζιά ως σημαντική πιλοτική εμπειρία, θεωρώντας ότι το ΠΟΠ απέδειξε πως μπορεί να μειώσει τα σύμμεικτα, να ενισχύσει την ανακύκλωση και να περιορίσει την ποσότητα που καταλήγει σε ταφή.
Το πείραμα της Αγλαντζιάς, όμως, έδειξε και πού μπορεί να «κολλήσει» το σύστημα.
Μεγάλο πρόβλημα παρουσιάστηκε στις περίπου 1.000 πολυκατοικίες, όπου πολλοί ένοικοι χρησιμοποιούν κοινούς κάδους και είναι πολύ δυσκολότερο να διαπιστωθεί ποιος ακολουθεί το σύστημα και ποιος όχι.
Η τοπική αρχή είχε τοποθετήσει σύστημα καταγραφής στα σκυβαλοφόρα, ώστε να γνωρίζει ποια υποστατικά δεν έβγαζαν σκουπίδια για συλλογή, αλλά ο έλεγχος στις πολυκατοικίες παρέμενε δύσκολος.
Μεταξύ των λύσεων που εισηγείται ο Ανδρέας Κωνσταντίνου είναι η αρχική παραχώρηση συγκεκριμένου αριθμού προπληρωμένων σακουλών σε κάθε νοικοκυριό μαζί με τον λογαριασμό σκυβάλων, καθώς και η επισκευή και το κλείδωμα κοινόχρηστων κάδων.
Το Τμήμα Περιβάλλοντος καταγράφει επίσης ως μαθήματα από την Αγλαντζιά την ανάγκη καλύτερης ενημέρωσης, την αλλαγή της συμπεριφοράς των πολιτών, την προσαρμογή στις προπληρωμένες σακούλες και τις δυσκολίες σε πολυκατοικίες και κοινόχρηστους χώρους.
Στο παζλ των υποδομών μπαίνουν και τα οργανικά.
Υφιστάμενες ιδιωτικές μονάδες, που σήμερα διαχειρίζονται κυρίως κτηνοτροφικά απόβλητα, εκτιμάται ότι διαθέτουν πρόσθετη δυναμικότητα η οποία μπορεί αρχικά να εξυπηρετήσει τους μεγάλους παραγωγούς σε Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και Πάφο.
Το μεγαλύτερο κενό εντοπίζεται στην ελεύθερη Αμμόχωστο, όπου δεν υπάρχουν αντίστοιχες εγκαταστάσεις.
Παράλληλα έχουν δεσμευτεί περίπου €20 εκατ. για νέα μονάδα επεξεργασίας οργανικών, χωρίς όμως να έχει ακόμη αποφασιστεί πού θα κατασκευαστεί.
Η πρόθεση για πρόσθετη δυναμικότητα δεν σχετίζεται μόνο με τις ανάγκες επεξεργασίας. Υπάρχει και ανησυχία ότι εάν ολόκληρη η αγορά εξαρτηθεί από πολύ λίγες ιδιωτικές εγκαταστάσεις, μπορεί να δημιουργηθούν συνθήκες ολιγοπωλίου. Μια κρατική ή εφεδρική δυνατότητα αντιμετωπίζεται επομένως ως δικλίδα ασφαλείας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι πίσω από την έντονη αντιπαράθεση δεν υπάρχει ουσιαστική διαφωνία ως προς τον τελικό προορισμό.
Κράτος, δήμοι και όσοι έχουν ήδη εφαρμόσει το ΠΟΠ συμφωνούν ότι η Κύπρος πρέπει να παράγει λιγότερα σύμμεικτα, να ανακυκλώνει περισσότερο και να εγκαταλείψει σταδιακά το μοντέλο της μαζικής ταφής.
Η σύγκρουση αφορά το πώς και το πότε.
Η Ένωση Δήμων θεωρεί ότι η ανακοίνωση καθολικής εφαρμογής χωρίς προηγούμενη συμφωνία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και χωρίς όλες τις υποδομές έτοιμες δημιουργεί ένα χρονοδιάγραμμα που δύσκολα μπορεί να εφαρμοστεί. Έχει ήδη ζητήσει συνάντηση με τον νέο Υπουργό Γεωργίας και απαιτεί ολοκληρωμένο εθνικό σχέδιο, με σαφή χρηματοδότηση, χρονοδιάγραμμα και κατανομή αρμοδιοτήτων.
Ακόμη και ο Ανδρέας Κωνσταντίνου, που υπερασπίζεται έντονα την εμπειρία της Αγλαντζιάς, εκτιμά ότι η καθολική εφαρμογή από την 1η Ιανουαρίου 2027 είναι εξαιρετικά δύσκολη. Μόνο οι διαγωνισμοί και η προμήθεια κάδων, όπως σημειώνει, χρειάζονται τουλάχιστον έξι μήνες.
Η δική του θέση, ωστόσο, είναι ότι η δυσκολία δεν πρέπει να γίνει άλλοθι για νέα αναβολή: το σύστημα πρέπει να αρχίσει σταδιακά, να διορθώνεται στην πορεία και να δημιουργηθεί επιτέλους κουλτούρα διαλογής στην πηγή.
Κάπου εδώ βρίσκεται και το πραγματικό τεστ του «Πληρώνω Όσο Πετώ».
Για να θεωρηθεί δίκαιο, δεν αρκεί να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο εκδίδεται ο λογαριασμός των σκυβάλων. Πρέπει ο πολίτης να έχει πραγματική δυνατότητα να αλλάξει τη συμπεριφορά του και, κάνοντάς το, να μειώνει αυτό που πληρώνει.
Χρειάζεται να μπορεί να ανακυκλώνει εύκολα, να έχει πού να διαθέσει διαφορετικά ρεύματα αποβλήτων, να γνωρίζει τι μπαίνει σε κάθε κάδο και, τελικά, να βλέπει οικονομικό όφελος όταν μειώνει τα σύμμεικτα σκουπίδια του.
Διαφορετικά, η βασική υπόσχεση του συστήματος κινδυνεύει να χαθεί.
Το 2027, επομένως, δεν είναι απλώς ακόμη μία ημερομηνία εφαρμογής μιας ευρωπαϊκής υποχρέωσης. Είναι ένα τεστ για το κατά πόσο, ύστερα από χρόνια καθυστερήσεων, η Κύπρος μπορεί να περάσει από το «θάβω τα σκουπίδια μου» στο «πληρώνω γι' αυτά που πραγματικά πετώ», χωρίς να κληθεί τελικά ο πολίτης να πληρώσει και το κόστος όσων το κράτος δεν πρόλαβε να δημιουργήσει.
Ακολουθήστε το Tothemaonline.com στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Θετική η συχνή επαφή Χριστοδουλίδη-Ερχιουρμάν, αλλά όχι αρκετή. Οι καταγγελίες του κατοχικού ηγέτη, το «δεν θα αφήσουμε τους Τουρκοκύπριους να γίνουν αόρατοι», οι επιστολές σε Γκουτέρες και φον ντερ Λάιεν και η επιστροφή της Ολγκίν με τις καταγεγραμμένες συγκλίσεις των Ηνωμένων Εθνών, βάζουν πλέον τη διαδικασία μπροστά σε ένα κρίσιμο τεστ.
