Έχουμε το αλισβερίσι στο αίμα μας

Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από τη δέσμη «μη χρηματικών κινήτρων» για τους εθελοντές αιμοδότες -με φαεινές ιδέες που περιλαμβάνουν από κλιμακωτές ελαφρύνσεις στα τέλη κυκλοφορίας και δωρεάν στάθμευση, μέχρι προνομιακές μετακινήσεις στα λεωφορεία- αποτελεί μνημείο κοινωνικού παραλογισμού. Όχι περισσότερο, βέβαια, από το να θεωρείς σοβαρό κίνητρο τα δωρεάν εισιτήρια λεωφορείου· υποτίθεται πως θέλεις να προσελκύσεις κόσμο, όχι να τον κάνεις να φύγει διπλωμένος από το γέλιο.

Για να μην παρεξηγηθούμε: η Πολιτεία, ως οφείλει, ψάχνει απεγνωσμένα τρόπους να αυξήσει τα αποθέματα αίματος που βρίσκονται σε απελπιστικά χαμηλά επίπεδα. Και θα το κάνει με κάθε τρόπο, συνεπώς δεν τους αδικώ όταν στοχεύουν πια όχι στο φιλότιμο, αλλά στο εμπορικό δαιμόνιο του εθελοντή(;) αιμοδότη. Όταν η προϊσταμένη του Κέντρου Αίματος βγαίνει στα κανάλια προειδοποιώντας ότι τα αποθέματα επαρκούν μόλις για ένα 24ωρο και η Εθνική Στρατηγική 2026-2030 παλεύει να διασφαλίσει το αυτονόητο όριο ασφαλείας των τριών ημερών, το Υπουργείο Υγείας καλά κάνει και δοκιμάζει κάθε πιθανό «τυράκι». Η ευθύνη του κράτους εξαντλείται στη διαχείριση της κρίσης. Τι γίνεται όμως με τη δική μας ευθύνη;

Ναι, η καθημερινότητα είναι βάναυση, ναι, ο χρόνος περιορισμένος και πολύτιμος, ναι, τα κέντρα αιμοδοσίας απέχουν αρκετά μεταξύ τους και για κάποιους μπορεί να είναι μια μεγάλη και ασύμφορη διαδρομή, και ναι, μπορούμε να απορροφηθούμε από τη ρουτίνα και να ξεχάσουμε ακόμα και τους δικούς μας ανθρώπους, πόσο μάλλον κάποιον άγνωστο που χαροπαλεύει σε ένα χειρουργείο. Όλα αυτά είναι ανθρώπινα και κατανοητά. Όχι όμως και αποδεκτά.
Μεταξύ μας είμαστε, οπότε ας κόψουμε τις μπούρδες, πρόκειται για φαιδρά προσχήματα. Μιλάμε για μια διαδικασία που απαιτεί περίπου δεκαπέντε λεπτά από τη ζωή μας (άντε μισή ώρα με τη διαδρομή και την αναμονή), τέσσερις φορές τον χρόνο για τους σταθερούς αιμοδότες, δύο για τους περιστασιακούς. Περίπου όσο χρόνο σπαταλάς καθημερινά για να σκρολάρεις μαλακίες στο TikTok (που, εννοείται, μπορείς να το κάνεις ενώ δίνεις ταυτόχρονα αίμα). Το ωράριο και η απόσταση γίνονται ανυπέρβλητα εμπόδια μόνο όταν το θέλεις, και μόνο όταν έχει απενεργοποιηθεί η κοινωνική σου συνείδηση.

Προσπαθώ να καταλάβω. Από τη μία, το Υπουργείο Υγείας κομπάζει -και μαζί του κι εμείς- ότι η Κύπρος φιγουράρει στην πρώτη θέση παγκοσμίως στην εθελοντική αιμοδοσία αναλογικά με τον πληθυσμό της, μαζεύοντας πάνω από 74.000 φιάλες τον χρόνο. Μας αρέσει, βλέπετε, να αυτοϊκανοποιούμαστε με στατιστικές που επιβεβαιώνουν το «μεγαλείο της κυπριακής ψυχής».

Από την άλλη, η ωμή πραγματικότητα πίσω από τους κομπασμούς: Οι ασθενείς με θαλασσαιμία -που χρειάζονται το ένα τρίτο της συνολικής παραγωγής αίματος για να κρατηθούν στη ζωή- βιώνουν ένα διαρκές μαρτύριο με αναβολές μεταγγίσεων ή χορήγηση μισών δόσεων, ενώ τα χειρουργεία αναβάλλονται το ένα μετά το άλλο επειδή τα ψυγεία είναι άδεια. Πώς γίνεται να είμαστε πρωταθλητές κόσμου στην προσφορά, αλλά οι πάσχοντες να μένουν εκτεθειμένοι; Μια εξήγηση είναι φυσικά ότι οι ανάγκες μας είναι σταθερά πολύ μεγαλύτερες από την προσφορά. Όσο για την ίδια την προσφορά, καλά τα χάπενινγκ στα mall (που καταντήσαμε) και τα εταιρικά events που δείχνουν ωραία και ανθρώπινα στα δελτία Τύπου (αμφότερα χρειάζονται, δεν είναι αυτό το θέμα). Όμως η ευκαιριακή προσφορά για μερικά likes, αν και είναι προτιμότερη από την καθόλου, δυστυχώς δεν λύνει το πρόβλημα. Φαίνεται άλλωστε όταν έχουμε κάποιο δυστύχημα με πολλούς τραυματισμούς, σε αργίες, ή σε περιόδους διακοπών, που ψάχνεις τον αιμοδότη με το φανάρι σαν τον Διογένη.

Φτάσαμε λοιπόν στο σημείο, για να σηκώσει κάποιος τον κώλο του να πάει να δώσει αίμα, να υπολογίζει πόσα θα γλιτώσει από την άδεια κυκλοφορίας ή αν θα έχει δωρεάν πάρκινγκ στο κέντρο της Λευκωσίας (που θα σας έλεγα ψέματα εάν δεν τα έβρισκα τρελά ελκυστικά ως κίνητρα). Μπορεί και να δουλέψει (μην υποτιμάς ποτέ τη ροπή του Κυπραίου στο αλισβερίσι), όμως αυτό δεν είναι εθελοντισμός, δεν είναι προσφορά, δεν είναι ανιδιοτέλεια. Γιατί η αιμοδοσία υποτίθεται πως είναι όλα αυτά. Αλλιώς, το κράτος θα αγόραζε το αίμα και δεν θα καθόταν να παρακαλάει με καμπάνιες ευαισθητοποίησης, κριντζ μου-έσωσες-τη-ζωή-σε-ευχαριστώ χαϊδέματα των εγώ και τώρα κίνητρα/επιβραβεύσεις. Ούτε ως επιβράβευση έχει νόημα, γιατί πάλι ακυρώνεται η έννοια του εθελοντισμού και της ανιδιοτέλειας. Εκείνη η δωρεάν συναυλία μια φορά τον χρόνο προς τιμήν των αιμοδοτών είναι ένα συμβολικό και υπεραρκετό «ευχαριστώ».

Και υπάρχει και μια άλλη, πολύ πιο σκοτεινή -και ιατρικά επικίνδυνη- διάσταση που οι φωστήρες μας μάλλον κάνουν πως αγνοούν. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και οι ευρωπαϊκές οδηγίες είναι απόλυτα ξεκάθαρες: η αιμοδοσία οφείλει να είναι 100% εθελοντική και μη αμειβόμενη. Ο λόγος δεν είναι μόνο ρομαντικός ή ηθικός, αλλά καθαρά πρακτικός (και σωτήριος). Όταν μετατρέπεις την προσφορά σε συναλλαγή και βάζεις στο τραπέζι οικονομικά δολώματα, όπως η έκπτωση στην άδεια κυκλοφορίας, ανοίγεις την πόρτα στον απόλυτο κίνδυνο: να προσέλθουν ακατάλληλοι δότες που, προκειμένου να έχουν ωφελήματα, θα πουν συνειδητά ψέματα στο ιατρικό ερωτηματολόγιο (επίσης μην υποτιμάς τη λαχτάρα κάποιου για δωρεάν πάρκινγκ στο κέντρο).

Δεν ξέρω για εσάς, αλλά προσωπικά βρήκα την είδηση «Ελκυστικά κίνητρα για την ενίσχυση της αιμοδοσίας» ως το νέο χαμηλό για την κοινωνία μας. Γνωρίζω πως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα (και είναι ευγενής σκοπός), όμως δεν έπρεπε να φτάσουμε ως εκεί.