Οι πολίτες ζουν μια πραγματικότητα στην οποία κάθε ευρώ μετράει και κάθε έξοδος απαιτεί προσεχτικό προυπολιγισμό, από το σούπερ μάρκετ και το πρατήριο καυσίμων μέχρι τον λογαριασμό του ηλεκτρικού ρεύματος. Οι οικονομικές υποχρεώσεις ολοένα και συρρωρεύονται, κάτι που ασκεί μεγάλη πίεση στα νοικοκυριά.
Πού πηγαίνει ο μισθός των Κυπρίων; Γιατί η μεσαία τάξη χάνει την ποιότητα ζωής της και γιατί τα μέτρα στήριξης πρέπει να είναι στοχευμένα; Πόσα χρήματα απομένουν σε ένα νοικοκυριό αφού πληρωθούν το ενοίκιο ή η δόση του δανείου, οι λογαριασμοί, τα καύσιμα, το σούπερ μάρκετ και τα έξοδα των παιδιών; Μπορεί σήμερα ένας εργαζόμενος να ζήσει αξιοπρεπώς μόνο με τον μισθό του;
Μιλώντας στο Themaonline ο Οικονομολόγος, Γιάννης Τελώνης, περιέγραψε την κυπριακή πραγματικότητα όσον αφορά την ακρίβεια, προειδοποιώντας παράλληλα, για τον κίνδυνο ενός νέου πληθωριστικού κύκλου, εάν οι αυξημένες τιμές των καυσίμων περάσουν στην υπόλοιπη αγορά.
Η πραγματικότητα που περιγράφει ο κ. Τελώνης, είναι αποκαλυπτική, ενώ κατά τα λεγόμενα του, η ακρίβεια δεν πιέζει όλους τους καταναλωτές με τον ίδιο τρόπο.
Άλλοι την αισθάνονται ελάχιστα, άλλοι αναγκάζονται να περιορίσουν σημαντικά την καθημερινότητά τους και για ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού η κάλυψη ακόμη και των βασικών αναγκών αποτελεί καθημερινό αγώνα.
Μάλιστα, σύμφωνα με τον ίδιο, περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού που ανήκει στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα «ασφυκτιεί» με αποτέλεσμα να βρίσκεται αντιμέτωπο καθημερινά με τεράστιες οικονομικές δυσκολίες.
«Η μεσαία τάξη ζει με στεναχώρια», δήλωσε χαρακτηριστικά ο κ. Τελώνης σημειώνοντας ότι δεν βρίσκεται απαραίτητα σε κατάσταση οικονομικής κατάρρευσης, αλλά αναγκάζεται να θυσιάζει όσα μέχρι πρότινος αποτελούσαν μέρος μιας φυσιολογικής ποιότητας ζωής.
Ακρίβεια και πληθωρισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα
Ο κ. Τελώνης επισήμανε ότι χρειάζεται να γίνει ένας βασικός διαχωρισμός ανάμεσα στην ακρίβεια και τον πληθωρισμό. Πρόκειται για δύο διαφορετικές έννοιες, οι οποίες συχνά συγχέονται στη δημόσια συζήτηση.
Όπως εξηγεί, ο πληθωρισμός είναι ένας αριθμητικός οικονομικός δείκτης, ενώ η ακρίβεια είναι το αίσθημα που βιώνει ο καταναλωτής στην καθημερινότητά του.
«Η ακρίβεια είναι κάτι το οποίο αισθανόμαστε λόγω των συχνών αγορών που κάνουμε σε ορισμένα είδη, κυρίως πρώτης ανάγκης, καύσιμα και ενέργεια».
Για να εξηγήσει τη διαφορά, παρέθεσε ένα παράδειγμα: «Πολύ λίγοι θυμούνται την τιμή του πλυντηρίου που αγόρασαν πριν από πέντε χρόνια, ενώ θυμούνται πολύ εύκολα την τιμή της βενζίνης που έβαλαν την περασμένη εβδομάδα».
Αυτό συμβαίνει επειδή ορισμένες τιμές τις συναντάμε καθημερινά και επηρεάζουν άμεσα την αντίληψή μας για το κόστος ζωής. Το σούπερ μάρκετ, τα καύσιμα, ο ηλεκτρισμός και ακόμη και ένας καφές που ακριβαίνει δημιουργούν την αίσθηση ότι όλα γίνονται ακριβότερα.
Και αυτή η αίσθηση, όπως τονίζει ο κ. Τελώνης, δεν εξαφανίζεται απαραίτητα όταν υποχωρήσει ο πληθωρισμός.
Η ανώτερη τάξη δεν επηρεάζεται, η μεσαία πιέζεται και η κατώτερη ασφυκτιά
Η επίδραση της ακρίβειας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το εισόδημα κάθε νοικοκυριού και κυρίως από το ποσοστό του προϋπολογισμού που καταναλώνεται για την κάλυψη βασικών αναγκών.
Ο οικονομολόγος περιέγραψε τρεις διαφορετικές οικονομικές πραγματικότητες.
Στην ανώτερη εισοδηματική τάξη, η επιβάρυνση είναι σχεδόν ανεπαίσθητη. Τα έξοδα για ενέργεια και καύσιμα αποτελούν ένα σχετικά μικρό ποσοστό του συνολικού οικογενειακού προϋπολογισμού, περίπου 5%-6%, με αποτέλεσμα οι αυξήσεις να μην επηρεάζουν ουσιαστικά το επίπεδο διαβίωσης.
Στη μεσαία τάξη, όμως, η εικόνα αλλάζει. Τα πράγματα δυσκολεύουν εξήγησε ο οικονομολόγος, καθώς ένα μεγάλο μέρος του εισοδήματος κατευθύνεται σε ανελαστικές δαπάνες, ενέργεια, ηλεκτρισμό, μετακινήσεις, σχολεία και καθημερινές αγορές.
Σύμφωνα με τον οικονομολόγο, αυτές οι δαπάνες μπορούν να απορροφούν περίπου το 40%-45% του οικογενειακού προϋπολογισμού. Εάν προστεθεί και η δόση ενός δανείου, η οποία μπορεί να φτάνει το 30% του εισοδήματος, τότε απομένει μόλις ένα μικρό περιθώριο για αναψυχή, εξόδους και άλλες προσωπικές ανάγκες.
«Εκεί αρχίζεις να στριμώχνεσαι», σημείωσε ο οικονομολόγος, εξηγώντας ότι η μεσαία τάξη αναγκάζεται να περιορίσει το κομμάτι των εξόδων που προσφέρει ποιότητα ζωής.
Στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα, όπως είπε η κατάσταση είναι πολύ πιο δύσκολη, σημειώνοντας ότι το 60%-70% του προϋπολογισμού μπορεί να πηγαίνει αποκλειστικά σε είδη πρώτης ανάγκης. Εάν προστεθεί και μια στεγαστική δόση, τα περιθώρια σχεδόν εξαφανίζονται, τόνισε.
«Αυτά τα νοικοκυριά αντιμετωπίζουν τεράστια δυσκολία», αναφέρει, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού.
«Τα μέτρα στήριξης δεν πρέπει να είναι οριζόντια, αλλά στοχευμένα, με προτεραιότητα σε όσους αντιμετωπίζουν πραγματική οικονομική ανάγκη», τόνισε ο κ. Τελώνης.
«Η μεσαία τάξη ζει με στεναχώρια»
«Η μεσαία τάξη στεναχωριέται να ζήσει», δήλωσε χαρακτηριστικά ο οικονομολόγος αποτυπώνοντας με αυτό τον τρόπο τη σημερινή οικονομική κυπριακή πραγματικότητα.
Όπως εξηγεί, η μεγάλη πλειονότητα της κοινωνίας, που αποτελείται από τη μεσαία και τη μεσαία ανώτερη τάξη, εξακολουθεί να μπορεί να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις της, αλλά αυτό γίνεται με ολοένα μεγαλύτερη πίεση.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο εάν μπορεί κάποιος να πληρώσει τους λογαριασμούς του, αλλά αφορά και στο τι του απομένει για να ζήσει.
Οι έξοδοι περιορίζονται, οι διακοπές γίνονται δυσκολότερες, οι αγορές αναβάλλονται και η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από το τι πρέπει να πληρωθεί και όχι γύρω από το τι θα ήθελε να κάνει μια οικογένεια.
Με απλά λόγια, η μεσαία τάξη, δεν χάνει απαραίτητα τη δυνατότητα επιβίωσης, αλλά βλέπει την ποιότητα ζωής της να περιορίζεται.
Μπορεί ένας Κύπριος να ζήσει αξιοπρεπώς με τον μισθό του;
Το ερώτημα δεν έχει μια απλή απάντηση, καθώς, όπως εξήγησε ο οικονομολόγος, η έννοια της αξιοπρεπούς διαβίωσης αλλάζει από γενιά σε γενιά.
Οι ανάγκες της σημερινής γενιάς είναι διαφορετικές από εκείνες των προηγούμενων. Σύμφωνα με τον κ. Τελώνη για έναν νέο ηλικίας 20-35 ετών, η αξιοπρεπής ζωή σήμερα, περιλαμβάνει πλέον ένα καλό αυτοκίνητο, κινητό τηλέφωνο, πρόσβαση στο διαδίκτυο, διακοπές και δυνατότητα κοινωνικής ζωής.
«Όλα αυτά ανεβάζουν σημαντικά το επίπεδο εισοδήματος» που θεωρείται απαραίτητο για μια ικανοποιητική καθημερινότητα.
Ο οικονομολόγος αναφέρει ότι ο διάμεσος μισθός στην Κύπρο κυμαίνεται περίπου στις 2.000-2.500 ευρώ, ωστόσο θεωρεί ότι ακόμη και αυτό το επίπεδο δεν είναι απαραίτητα ικανοποιητικό για τις σημερινές προσδοκίες και ανάγκες.
«Ένας μισθός σήμερα των 2.000-2.500 ευρώ, που είναι ο διάμεσος μισθός για τον Κύπριο, δεν είναι ικανοποιητικός», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η δυσκολία είναι ακόμη μεγαλύτερη για τους νέους που εισέρχονται στην αγορά εργασίας με αισθητά χαμηλότερο μισθό. Η απόκτηση κατοικίας, αυτοκινήτου και η δυνατότητα διακοπών και διασκέδασης παραμένουν φιλοδοξίες που δύσκολα συνδυάζονται με έναν αρχικό μισθό.
Ακόμη και στο επίπεδο της βασικής διαβίωσης, οι χαμηλόμισθοι δυσκολεύονται να βγάλουν τον μήνα, κυρίως λόγω του υψηλού κόστους μετακίνησης.
Και εδώ εντοπίζεται ένα από τα μεγαλύτερα διαρθρωτικά προβλήματα της Κύπρου, η απουσία επαρκών και οικονομικά προσιτών δημόσιων συγκοινωνιών, κάτι που καθιστά αναγκαία τη χρήση ιδιωτικού οχήματος. Η ανάγκη αυτή μετατρέπει τα καύσιμα σε ανελαστική δαπάνη για χιλιάδες νοικοκυριά.
Πού εξαφανίζεται ο μισθός;
Η στέγη, η τροφή και η ένδυση αποτελούν τις βασικές ανάγκες που απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος. Για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα, οι συγκεκριμένες δαπάνες μπορούν να φτάσουν το 60%-70% του προϋπολογισμού.
Όταν, μάλιστα, υπάρχει παιδί στην οικογένεια, η επιβάρυνση μπορεί να εκτοξευθεί ακόμη και στο 90%.
Αυτό σημαίνει ότι ελάχιστα χρήματα απομένουν για μια έξοδο, διακοπές ή κάποια προσωπική αγορά.
Σε αρκετές περιπτώσεις, η οικονομική ισορροπία διατηρείται χάρη σε έκτακτα εισοδήματα, όπως ο 13ος ή ο 14ος μισθός, κρατικά βοηθήματα ή οικονομική ενίσχυση από τους γονείς.
«Η τράπεζα της μαμάς και του μπαμπά είναι η μεγαλύτερη τράπεζα του κόσμου για τη νεαρή ηλικία», δήλωσε χαρακτηριστικά ο οικονομολόγος όσον αφορά την εξάρτηση των νεότερων γενιών από την οικογενειακή στήριξη.
Την ίδια ώρα ο κ. Τελώνης εξήγησε ότι, όσο ανεβαίνει κάποιος εισοδηματικά, οι βασικές ανάγκες δεν εξαφανίζονται απαραίτητα ως ποσοστό του προϋπολογισμού. Απλώς αλλάζουν οι απαιτήσεις και οι κοινωνικές ανάγκες.
Ένας καλύτερα αμειβόμενος εργαζόμενος μπορεί να επιδιώκει την αγορά μεγαλύτερης κατοικίας, δεύτερου αυτοκινήτου ή την εγγραφή των παιδιών του σε ιδιωτικό σχολείο, κατά τα λεγόμενα του οικονομολόγου.
Έτσι, ακόμη και όταν αυξάνεται ο μισθός, αυξάνονται παράλληλα και οι ανάγκες, διατηρώντας σημαντικό το ποσοστό του εισοδήματος που κατευθύνεται στην καθημερινή διαβίωση.
Οι δύο μεγάλες οικονομικές δεσμεύσεις
Για ένα μέσο κυπριακό νοικοκυριό, τα έξοδα που συνδέονται με τα παιδιά αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες οικονομικές επιβαρύνσεις.
Η μόρφωση και η διαβίωση των παιδιών απαιτούν σημαντικούς πόρους, ενώ όταν υπάρχουν δύο παιδιά τα έξοδα πολλαπλασιάζονται, σημείωσε ο κ. Τελώνης.
Ο οικονομολόγος εκτιμά ότι αυτή η πραγματικότητα εξηγεί, σε έναν βαθμό, γιατί αρκετοί νέοι διστάζουν να δημιουργήσουν οικογένεια.
«Αντιλαμβάνονται ότι είναι μεγάλη δέσμευση», δήλωσε.
Για όσους δεν έχουν παιδιά, η μεγαλύτερη οικονομική φιλοδοξία, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες, είναι η απόκτηση κατοικίας.
Το στεγαστικό δάνειο αποτελεί συχνά το πρώτο μεγάλο οικονομικό βάρος, ενώ ακόμη και μετά την αγορά ενός σπιτιού, οι δαπάνες συνεχίζονται, καθώς απαιτούνται χρήματα για εξοπλισμό, επιδιορθώσεις και βελτιώσεις.
Με την απόκτηση οικογένειας, το οικονομικό βάρος μετατοπίζεται και οι ανάγκες πολλαπλασιάζονται ανέφερε ο κ. Τελώνης.
«Ο μισθός δεν φτάνει»
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο οι Κύπριοι αισθάνονται ότι τα χρήματά τους δεν φτάνουν είναι η απώλεια αγοραστικής δύναμης, εξήγησε.
Όπως αναφέρει ο οικονομολόγος, η αγοραστική δύναμη του μέσου Κύπριου ήταν καλύτερη πριν από δέκα χρόνια σε σχέση με τη σημερινή, παρά τις αυξήσεις που καταγράφηκαν στους μισθούς και τις μεταβολές των τιμών.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, η σχέση μεταξύ διάμεσου μισθού και τιμών είχε βελτιωθεί κατά την προηγούμενη δεκαετία, μέχρι τις αρχές του 2026.
Ωστόσο, η ενεργειακή αναταραχή που ακολούθησε την έναρξη του πολέμου στον Κόλπο ανέτρεψε αυτή την ισορροπία.
Η Κύπρος, λόγω της μεγάλης εξάρτησής της από τα πετρελαιοειδή και της απουσίας εναλλακτικών ενεργειακών επιλογών σε επαρκή κλίμακα, δέχθηκε άμεσα τις αυξήσεις, τόνισε ο ειδικός.
«Δεν υπήρξε μαξιλάρι για να μπορέσουμε να το απαλύνουμε», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Το αποτέλεσμα είναι ότι οι μισθοί δεν προλαβαίνουν πλέον να ακολουθήσουν το αυξημένο κόστος ζωής, με αποτέλεσμα ο εργαζόμενος να μπορεί να αγοράζει λιγότερα με τα ίδια χρήματα.
Ο κίνδυνος ενός νέου πληθωριστικού κύκλου
Η ανησυχία δεν περιορίζεται μόνο στις σημερινές αυξήσεις των καυσίμων, καθώς ο οικονομολόγος προειδοποίησε ότι υπάρχει ο κίνδυνος για περαιτέρω αύξηση του κόστους ζωής στην Κύπρο.
Ο οικονομολόγος εξήγησε ότι εάν οι τιμές του πετρελαίου παραμείνουν σε υψηλά επίπεδα για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι αυξήσεις θα αρχίσουν να μεταφέρονται σταδιακά και σε άλλα προϊόντα και υπηρεσίες.
«Αυτός είναι και ο κίνδυνος που απασχολεί την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, ο πληθωρισμός, ο οποίος αρχικά προκαλείται από την ενέργεια, να αποκτήσει ευρύτερη διάσταση και να επηρεάσει ολόκληρη την οικονομία», εξήγησε, προειδοποιώντας πώς σε τέτοια περίπτωση «θα δημιουργηθεί ο λεγόμενος κύκλος του πληθωρισμού».
Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η αντιμετώπιση της κατάστασης γίνεται δυσκολότερη, καθώς ένα από τα βασικά εργαλεία της νομισματικής πολιτικής είναι η αύξηση των επιτοκίων.
Αυτό σημαίνει ακριβότερο δανεισμό, περιορισμό της κατανάλωσης και μείωση της ζήτησης, προκειμένου να συγκρατηθούν οι τιμές.
Ο οικονομολόγος εκτιμά ότι είναι πιθανό να δούμε αυξήσεις επιτοκίων σύντομα, εάν οι πληθωριστικές πιέσεις συνεχιστούν.
Τα πρώτα θετικά μηνύματα για το πετρέλαιο
Παρά τη δύσκολη εικόνα, υπάρχουν και ορισμένες ενδείξεις που αφήνουν περιθώρια αισιοδοξίας, σύμφωνα με τον ειδικό.
Όπως αναφέρει ο οικονομολόγος, οι τελευταίες εκτιμήσεις για την αγορά πετρελαίου κάνουν λόγο για πλεόνασμα προσφοράς κατά το πρώτο εξάμηνο του 2027.
Εάν επιβεβαιωθούν αυτές οι προβλέψεις, η αυξημένη προσφορά θα μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντική αποκλιμάκωση της τιμής του αργού πετρελαίου.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η μείωση θα περάσει αυτόματα και άμεσα στην κυπριακή αγορά, εξήγησε ο ειδικός, καθώς η χώρα προμηθεύεται διυλισμένα πετρελαιοειδή και όχι ακατέργαστο πετρέλαιο.
Παρά τις επιφυλάξεις, ο ίδιος εκτιμά ότι, εφόσον οι συνθήκες εξελιχθούν ομαλά, υπάρχει περιθώριο για ουσιαστική αποκλιμάκωση των τιμών.
Υπογραμμίζει, όμως, ότι ακόμη και όταν υποχωρήσει ο πληθωρισμός, το αίσθημα της ακρίβειας θα παραμείνει, καθώς οι καταναλωτές έχουν ήδη βιώσει τις αυξήσεις στην καθημερινότητά τους.
Η επιδότηση καυσίμων δεν είναι μακροπρόθεσμη λύση
Την ίδια ώρα και σε ό,τι αφορά τα μέτρα στήριξης, ο οικονομολόγος θεωρεί ότι η κυπριακή ιδιαιτερότητα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.
Η απουσία μαζικών και οικονομικά προσιτών δημόσιων συγκοινωνιών καθιστά το αυτοκίνητο αναγκαίο για μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Επομένως, η επιβάρυνση από τα καύσιμα δεν αποτελεί εύκολα αποφευκτή δαπάνη.
Για τον λόγο αυτό, θεωρεί ότι η επιδότηση των καυσίμων μπορεί να λειτουργήσει ως προσωρινή ανακούφιση για τους καταναλωτές, ωστόσο ξεκαθάρισε ότι δεν αποτελεί μακροπρόθεσμη απάντηση στο πρόβλημα.
Η πραγματική λύση βρίσκεται στη μείωση της εξάρτησης της χώρας από τα ορυκτά καύσιμα, σημείωσε.
«Χρειάζεται μια εθνική στρατηγική για το πώς θα μπορέσουμε να φύγουμε από την εξάρτηση από το ορυκτό καύσιμο», ανέφερε.
Το μήνυμα του οικονομολόγου είναι ότι η σημερινή κρίση απαιτεί άμεση στήριξη εκείνων που έχουν πραγματική ανάγκη, αλλά και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό ώστε η Κύπρος να μην παραμένει τόσο ευάλωτη σε κάθε ενεργειακή αναταραχή.
Μέσα από τα λεγόμενα του, διαπιστώνεται ότι το πρόβλημα δεν εντοπίζεται μόνο στις αυξήσεις των τιμών στη βενζίνη και στο ρεύμα, αλλά ότι για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, ο μισθός έχει πάψει να προσφέρει την οικονομική ασφάλεια και την ποιότητα ζωής που θα έπρεπε να εξασφαλίζει.