Αυτό το ερώτημα θέτει ο Guardian, ανοίγοντας μια δύσκολη συζήτηση γύρω από αυτό που ορισμένοι ερευνητές περιγράφουν ως «σκοτεινή προσωπικότητα»: άτομα που δεν ταιριάζουν απαραίτητα στο στερεότυπο του εγκληματία, αλλά προκαλούν σοβαρή βλάβη σε εργασιακούς χώρους, οικογένειες, θεσμούς και κοινότητες.
Η κλασική έρευνα για την ψυχοπάθεια βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό σε πληθυσμούς φυλακών. Η λίστα ελέγχου του καθηγητή Robert Hare, που αναπτύχθηκε το 1980, περιλάμβανε 20 χαρακτηριστικά, από το παθολογικό ψέμα έως την έλλειψη ενσυναίσθησης. Το υλικό αυτό ήταν πολύτιμο, αλλά είχε ένα όριο: αφορούσε κυρίως ανθρώπους που είχαν ήδη φτάσει στο ποινικό αδίκημα.
Το πιο δύσκολο ερώτημα βρίσκεται αλλού: τι συμβαίνει με τις προσωπικότητες που δεν συλλαμβάνονται, δεν καταδικάζονται ή δεν καταφεύγουν απαραίτητα σε εμφανή εγκληματική συμπεριφορά; Εκείνες που μπορούν να κινηθούν με άνεση σε γραφεία, οργανισμούς, σχέσεις ή θέσεις εξουσίας;
Η Δρ. Karen Mitchell, που ασχολήθηκε επί δεκαετίες με κρίσεις σε μεγάλους οργανισμούς, οδηγήθηκε στη μελέτη αυτών των συμπεριφορών μέσα από την επαγγελματική της εμπειρία. Παρατηρούσε, όπως λέει στη Zoe Williams και τον Guradian, ότι πίσω από σοβαρές δυσλειτουργίες σε εργασιακά περιβάλλοντα βρίσκονταν συχνά συγκεκριμένα άτομα με χαρακτηριστικά… αρπακτικής συμπεριφοράς.
Το ζήτημα, σύμφωνα με τη Δρ. Mitchell, είναι ότι διαφορετικοί κλάδοι χρησιμοποιούν διαφορετικές λέξεις για παρόμοια μοτίβα: «κακόβουλος ναρκισσιστής», «σκοτεινή τριάδα», «εταιρικός ψυχοπαθής», «τοξικός ηγέτης» κ.λπ.. Η ίδια υποστηρίζει ότι όλα αυτά περιγράφουν τις διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος.
Στο διδακτορικό της πήρε συνεντεύξεις από επαγγελματίες που είχαν έρθει αντιμέτωποι με τέτοιες προσωπικότητες: κλινικούς, κοινωνικούς λειτουργούς, άτομα του ανθρώπινου δυναμικού (HR), στελέχη οικογενειακών δικαστηρίων, μέλη υπηρεσιών επιβολής του νόμου, εκκλησιαστικούς ηγέτες και ακαδημαϊκούς. Οι μαρτυρίες, αν και προέρχονταν από διαφορετικούς χώρους, είχαν ένα κοινό στοιχείο: οι επαγγελματίες περιέγραφαν ανθρώπους που τους προκαλούσαν φόβο, όχι επειδή ήταν εμφανώς βίαιοι, αλλά επειδή έδειχναν αποφασισμένοι να εκδικηθούν, να πλήξουν την αξιοπιστία ή να καταστρέψουν την καριέρα όσων τους αμφισβητούσαν.
Από την έρευνά της, η Δρ. Mitchell κατέληξε σε ένα μοντέλο 20 χαρακτηριστικών και 25 τακτικών. Ανάμεσά τους: ανάγκη για έλεγχο, μεγαλομανής εικόνα του εαυτού, εκδικητικότητα, άρνηση συμβιβασμού, εκμετάλλευση, σκληρότητα, περιφρόνηση κανόνων και ορίων, χειριστικότητα, ανειλικρίνεια και άρνηση ανάληψης ευθύνης.
Το πιο παραπλανητικό στοιχείο είναι ότι τέτοιοι άνθρωποι δεν εμφανίζονται πάντα ως «επικίνδυνοι». Πολλές φορές καλλιεργούν την εικόνα της κανονικότητας, προσαρμόζονται στο περιβάλλον, μιλούν τη γλώσσα του, αντιγράφουν τις αξίες του και παρουσιάζονται ως αξιόπιστοι, χαρισματικοί ή και… αδικημένοι.
Σε συνέχεια αυτής της προσπάθειας, η καθηγήτρια αναπτυξιακής ψυχοπαθολογίας, Δρ. Essi Viding από το UCL, περιγράφει αυτά τα άτομα ως ανθρώπους που λειτουργούν σαν «ομάδα του ενός». Σε αντίθεση με τους περισσότερους, που συνεργάζονται, νοιάζονται για τη φήμη τους και αισθάνονται ντροπή όταν εκτίθενται, οι συγκεκριμένες προσωπικότητες φαίνεται να κινούνται με ακραία αυτοπεποίθηση ακόμη και όταν ψεύδονται.
Αυτό, εξηγεί, μπορεί να «βραχυκυκλώσει» την ικανότητα των άλλων να εντοπίσουν τον κίνδυνο. Οι περισσότεροι περιμένουμε ότι ένα ψέμα θα συνοδεύεται από αμηχανία, άγχος ή ασυνέπεια. Όταν όμως κάποιος ψεύδεται με απόλυτη βεβαιότητα, η αντίδραση των γύρω συχνά δεν είναι δυσπιστία, αλλά σύγχυση.
Ένα από τα πιο καταστροφικά μοτίβα είναι η αντιστροφή της πραγματικότητας. Σε κακοποιητικές σχέσεις, στον χώρο εργασίας ή σε θεσμούς, ο άνθρωπος που προκαλεί τη βλάβη μπορεί να εμφανίζεται ως θύμα, ενώ το πραγματικό θύμα παρουσιάζεται ως υπερβολικό, ασταθές ή επιθετικό.
Στον χώρο της ενδοοικογενειακής βίας, η τακτική αυτή είναι γνωστή ως DARVO: άρνηση, επίθεση και αντιστροφή θύματος και δράστη (deny, attack, reverse victim, offender). Η Δρ. Mitchell περιγράφει αντίστοιχα μοτίβα και σε εργασιακά περιβάλλοντα, όπου οι θεατές μπορεί να πειστούν ότι ο θύτης είναι εκείνος που αδικείται, με αποτέλεσμα το θύμα να απομονώνεται ακόμη περισσότερο.
Αυτή η δυναμική εξηγεί γιατί οι αρπακτικές προσωπικότητες μπορούν να προκαλέσουν βλάβη για μεγάλο διάστημα πριν γίνουν αντιληπτές. Δεν βασίζονται μόνο στο ψέμα ή στην επιθετικότητα. Βασίζονται στη σύγχυση, στην κοινωνική δυσπιστία απέναντι στο θύμα και στην απροθυμία των γύρω να δεχθούν ότι κάποιος μπορεί να δρα σκόπιμα και μεθοδικά εις βάρος άλλων.
Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν περνά από τις προσωπικές σχέσεις και τους χώρους εργασίας στη δημόσια ζωή. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η διάγνωση προβεβλημένων προσώπων από απόσταση είναι προβληματική και, στην ψυχιατρική, υπάρχει ο λεγόμενος κανόνας Goldwater, που αποθαρρύνει τέτοιες εκτιμήσεις χωρίς κλινική επαφή.
Ωστόσο, όπως σημειώνει η Δρ. Viding, η εμμονή με τη διάγνωση μπορεί να αποπροσανατολίζει. Το ζητούμενο δεν είναι να αποδώσει κανείς μια «ταμπέλα», αλλά να αναγνωρίσει συμπεριφορικά μοτίβα: ψέμα χωρίς ντροπή, εκμετάλλευση, εκφοβισμό, χειρισμό, αδιαφορία για τη βλάβη που προκαλείται.
Τόσο η Δρ. Mitchell όσο και η Δρ. Viding καταλήγουν, με διαφορετικούς δρόμους, στο ίδιο σημείο: δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι τέτοια χαρακτηριστικά θα εξαφανιστούν. Ο στόχος είναι να μάθουμε να τα αναγνωρίζουμε νωρίτερα και να προστατεύουμε καλύτερα όσους κινδυνεύουν να θυματοποιηθούν.
Ygeiamou.gr
Ακολουθήστε το Tothemaonline.com στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Για την ερχόμενη εβδομάδα Τετάρτη, 9 Σεπτεμβρίου 10.30 το πρωί ορίστηκε η νέα συνάντηση του Προέδρου της Δημοκρατίας, Νίκου Χριστοδουλίδη, με τον Τ/κ ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν, σύμφωνα με τον Κυβερνητικό Εκπρόσωπο Κωνσταντίνο Λετυμπιώτη.
