Στην Κύπρο ο Αντόνιο Γκουτέρες στα τέλη Ιουλίου – Αναμένονται ανακοινώσεις
Την επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, στην Κύπρο αναμένεται να ανακοινωθεί τις επόμενες ημέρες.
Πήρε το αρχαιότερο, θεμελιώδες κείμενο της δυτικής λογοτεχνίας και το μεταμόρφωσε σε ένα ασφυκτικό, ψυχολογικό, υπαρξιακό και βαθιά πολιτικό θρίλερ για την απώλεια της ταυτότητας, τον χρόνο που καταβροχθίζει τις ανθρώπινες σχέσεις και το βαρύ, ασήκωτο τίμημα της επιβίωσης. Αφήνοντας στην άκρη τις φθηνές αναγνώσεις και τις επιφανειακές θεαματικές ευκολίες, η Οδύσσεια του 2026 είναι εύκολα ένα αριστούργημα που πάει πολύ πιο πέρα από την εικονογράφηση του μύθου καθώς τον ανατέμνει με νυστέρι, προσφέροντας έναν ολοκαίνουργιο, τρομακτικά επίκαιρο συμβολικό χάρτη.
Ο Νόλαν, διαχρονικά εμμονικός με την ελαστικότητα του χρόνου (Memento, Inception, Interstellar), βρίσκει στο ομηρικό κείμενο τον απόλυτο καμβά του. Η αφήγηση είναι κατακερματισμένη, αλλά όχι επιτηδευμένα: οι ιεροί χρόνοι της περιπλάνησης βιώνονται ως ένα υποκειμενικό, ψυχεδελικό καθαρτήριο. Πέρα από τα οπτικά επιτεύγματα, η μεγαλύτερη σεναριακή κατάκτηση της ταινίας είναι η επανατοποθέτηση της έννοιας της «μήτιδος» (δηλαδή της πονηριάς, της πανουργίας για την οποία φημίζεται ο πολυμήχανος ήρωας). Ο Οδυσσέας του (ο Matt Damon σε μια ερμηνεία καριέρας, γεμάτη σιωπές, βλέμμα κενό και σωματικό βάρος) δεν παρουσιάζεται ως ο ευφυής ήρωας που θαυμάζουμε επειδή ξεγελά τους εχθρούς του, αλλά ως ο απόλυτος, κυνικός επιζών σε έναν post-truth κόσμο. Ο Nolan χτίζει τον πρωταγωνιστή του ως τον άνθρωπο που αναγκάζεται να πει τόσα ψέματα, να αλλάξει τόσα προσωπεία και να χειραγωγήσει τόσες καταστάσεις για να επιβιώσει, που στο τέλος χάνει τον ίδιο του τον εαυτό, με την επιβίωση να μετατρέπεται σε ηθική αυτοκτονία.
Η δράση δεν έχει τη χορογραφημένη χάρη των επικών blockbusters, αλλά την ωμή, ασφυκτική βία του Dunkirk. Ο Nolan χρησιμοποιεί τις πρακτικές κάμερες IMAX όχι για να εντυπωσιάσει με τέρατα, αλλά για να κάνει την απελπισία, την απομόνωση και το υπαρξιακό άλγος του ταξιδιού απτό, σχεδόν κλειστοφοβικό. Τα πραγματικά «τέρατα» της ταινίας δεν είναι τόσο ο Κύκλωπας ή η Σκύλλα (που μοιάζουν περισσότερο με ενσάρκωση ενδόμυχων φόβων παρά τα μυθολογικά πλάσματα μιας περιπέτειας φαντασίας), όσο η ίδια η σκοτεινή φύση του ανθρώπου όταν καταρρέει ο πολιτισμός. Τα ίδια τα «τέρατα» (Λαιστρυγόνες, Κίρκη, Κύκλωπας, Σειρήνες) αποκτούν μια βαθύτερη διάσταση και ταυτίζονται με τον μισητό «άλλο». Για σκεφτείτε, πώς δικαιολογεί παραδοσιακά μια ιμπεριαλιστική υπερδύναμη τη βία, την υποδούλωση και τη λεηλασία ξένων πολιτισμών; Βαφτίζοντας φυσικά τους γηγενείς «τέρατα», «βάρβαρους» και «απολίτιστους». Προσέξτε τη σκηνή με τον Κύκλωπα, την οποία ο Nolan μας προκαλεί να δούμε από την ανάποδη: ο Οδυσσέας και οι άντρες του εισβάλλουν απρόκλητα σε μια ξένη γη, μπαίνουν στο σπίτι ενός ντόπιου βοσκού, τρώνε το βιος του, τον τυφλώνουν και τον χλευάζουν με αλαζονεία ανωτερότητας. Το φιλμ ρίχνει μια άβολη ματιά στον καθρέφτη του δυτικού πολιτισμού: τα «τέρατα» συχνά δεν είναι τίποτα άλλο από η δική μας μισαλλόδοξη, ρατσιστική προβολή πάνω σε οτιδήποτε είναι διαφορετικό, ξένο ή στέκεται εμπόδιο στην επεκτατική μας απληστία. Η Κίρκη (η εκπληκτική Samantha Morton σε μια ολιγόλεπτη εμφάνιση που θα θυμάσαι για πάντα) ως η πρώτη γυναίκα της ιστορίας (;) που κατάλαβε την πραγματική φύση των ανδρών δεν είναι η «κακιά μάγισσα του παραμυθιού» όπως μας τη δίδαξαν αλλά μια γυναίκα που αμύνεται απέναντι σε έναν ανδρικό κόσμο που την εχθρεύεται και την απειλεί («ποιος τις έδωσε αυτές τις δυνάμεις; Οι Θεοί σας» απαντά ο Οδυσσέας στο αίτημα των συντρόφων του να τη σκοτώσουν πριν φύγουν). Οι Σειρήνες αντί για σαγηνευτικές γοργόνες παρουσιάζονται ως μια ασύλληπτη ακουστική επίθεση που υπόσχεται την απόλυτη Γνώση. Ο Οδυσσέας, δεμένος στο κατάρτι, δεν παλεύει με τον ερωτικό πειρασμό, αλλά με μια γνωστική υπερφόρτωση σε μια πανέξυπνη αλληγορία για το πώς η ακατέργαστη, απόλυτη αλήθεια για την ασημαντότητα της ανθρώπινης ύπαρξης μπορεί να οδηγήσει το μυαλό στην τρέλα.
Ένα από τα πιο δυνατά σημεία του έπους είναι ο παραλληλισμός της περιπλάνησης του Οδυσσέα με το σύγχρονο παγκόσμιο προσφυγικό δράμα (και ειδικά με τα νεκροταφεία της Μεσογείου). Όταν ο Οδυσσέας ξεβράζεται ναυαγός στο νησί της Καλυψούς ή όταν επιστρέφει ως κουρελής ζητιάνος στην ίδια του την πατρίδα, ενσαρκώνει κάθε εκτοπισμένο άνθρωπο του 21ου αιώνα ενώ πάρα πολλές φορές στη διάρκεια γίνεται αναφορά στην αρχαιοελληνική έννοια της Ξενίας (της ιερής υποχρέωσης για φιλοξενία και προστασία του ξένου) ειδικά όταν εκείνη παραβιάζεται. Ο Τρωικός Πόλεμος παρουσιάζεται όχι ως ηρωική εκστρατεία για την τιμή και τον έρωτα (όπως αποκαλύπτει η βαθιά ειρωνική μοναδική σκηνή της αμφιλεγόμενης μαύρης Ωραίας Ελένης που πυροδότησε τόσο αναίτιο μίσος με την ίδια ευκολία που η μυθική αντίστοιχη λάνσαρε την εκστρατεία κατά της Τροίας) αλλά ως ο απόλυτος, παράλογος πόλεμος της σύγχρονης γεωπολιτικής σκακιέρας (άλλωστε το λένε ανοιχτά ότι στην πραγματικότητα ο Μενέλαος ήθελε να στερήσει από τους Τρώες τον έλεγχο των πολύτιμων εμπορικών δρόμων της ανατολής). Το φιλμ αποδομεί το αφήγημα του «ιερού/δίκαιου πολέμου» και δείχνει ότι, στο τέλος, τόσο οι νικητές όσο και οι ηττημένοι καταλήγουν πνευματικά και ηθικά ρακένδυτοι σε έναν κόσμο στάχτης, όπου τα μόνα που ευδοκιμούν είναι το πένθος και η οικονομική εξαθλίωση. Ο Δούρειος Ίππος εμφανίζεται ως μια πανούργα, ευφυέστατη και πολυεπίπεδη αλληγορία για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί σήμερα ο ολοκληρωτισμός, η παραπληροφόρηση και οι αλγόριθμοι χειραγώγησης. Ο Ίππος είναι το «δώρο» που η ίδια η κοινωνία υποδέχεται οικειοθελώς στο εσωτερικό των τειχών της - είναι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα ψηφιακά οικοσυστήματα του μίσους, τα fake news και οι εύκολες, λαϊκιστικές υποσχέσεις δημαγωγών τύπου Τραμπ και Elon Musk. Η Τροία δεν έπεσε επειδή ηττήθηκε στα ίσα, αλλά επειδή η ηγεσία και ο λαός της επέλεξαν να ανοίξουν τις πύλες σε ένα όμορφο, κατασκευασμένο ψέμα που μέσα του έκρυβε τη σφαγή. Είναι η απόλυτη αλληγορία για το πώς οι σύγχρονες δημοκρατίες αυτοκτονούν ψηφίζοντας και αποθεώνοντας τους ίδιους τους δήμιούς τους.
Όλοι μεγαλώσαμε με την ιδέα του «Νόστου», της ιερής επιστροφής στην πατρίδα ως την απόλυτη δικαίωση. Ο Νόλαν όμως, βουτώντας στο βαθύτερο, συχνά αποσιωπημένο πνεύμα του Ομήρου, αναποδογυρίζει αυτόν τον ρομαντισμό. Η Ιθάκη που βρίσκει ο Οδυσσέας είναι ένας τόπος αλλοτριωμένος, διεφθαρμένος, γεμάτος μνηστήρες που συμβολίζουν την άρχουσα και διεφθαρμένη ελίτ ενός κόσμου που έχει προχωρήσει χωρίς αυτόν. Είναι ο Οδυσσέας ο νόμιμος βασιλιάς που επιστρέφει για να αποκαταστήσει την τάξη, ή είναι ένα φάντασμα, ένας εισβολέας που φέρνει τον πόλεμο μέσα στο ίδιο του το σπίτι; Η περίφημη, μακροσκελής σεκάνς της Μνηστηροφονίας δεν έχει ίχνος ηρωικής λύτρωσης ή κινηματογραφικού θριάμβου. Σκηνοθετημένη με την ωμή, ψυχρή ακρίβεια που θυμίζει το φινάλε του Taxi Driver, η σφαγή των Μνηστήρων μετατρέπεται σε μια άβολη, κλειστοφοβική κατάδυση στο απόλυτο σκοτάδι. Ο Νόλαν μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε αν η «κάθαρση» μέσω της απόλυτης βίας είναι πραγματική δικαιοσύνη ή απλώς η διαιώνιση ενός αέναου κύκλου αίματος που μετατρέπει τον «απελευθερωτή» σε νέο τύραννο.
Υπάρχουν σκηνές που χαράζονται για πάντα στη μνήμη, δύο απ’ αυτές φλερτάρουν έντονα με την ταινία τρόμου, είδος που ο Nolan εχει δηλώσει πως τον ενδιαφέρει αλλά δεν έχει ακόμα καταπιαστεί. Η μία είναι η προαναφερθείσα στη σπηλιά του Κύκλωπα που θυμίζει τις καλύτερες στιγμές του The Descent (2005). H άλλη είναι η «Νέκυια» (η κάθοδος στον Άδη) που στήνεται λιτά (όπως άλλωστε όλη η ταινία) αλλά με έντονο ψυχολογικό βάρος στα όρια του φόβου. Η παρουσία του Σίνονα (Elliot Page), ο οποίος αν και υπήρξε το κλειδί της νίκης, κατέληξε κι αυτός άδοξα μια σκιά ανάμεσα στους νεκρούς, αλλά και των νεκρών (και άταφων) συντρόφων λειτουργούν καταλυτικά πάνω στον ήδη επιβαρυμένο ψυχισμό του Οδυσσέα, σε σημείο να μοιάζουν περισσότερο με ενσαρκώσεις των τύψεων και των ενοχών της επιβίωσης του ήρωα.
Υποβασταζόμενη από την ανατριχιαστική, παλλόμενη μουσική υπόκρουση του Ludwig Göransson (που αντικαθιστά τα έγχορδα με απόκοσμα, πρωτόγονα κρουστά και βιομηχανικούς ήχους) και την 70mm IMAX φωτογραφία του Hoyte van Hoytema που κάνει το Αιγαίο να μοιάζει με αχαρτογράφητο γαλαξία, η Οδύσσεια είναι ένα κινηματογραφικό θηρίο που ΠΡΈΠΕΙ να δεις στη μεγάλη οθόνη. Ο Nolan πήρε ένα ελληνικότατο έργο σχεδόν 3000 ετών, ανέδειξε τη σημασία και τη διαχρονικότητά του και το μετέτρεψε σε ένα αειθαλές, ατομικό όπλο στοχευμένο απευθείας στις ψευδαισθήσεις του σύγχρονου πολιτισμού.
Βλέποντας αυτό το έπος δεν μπορείς να μην αναλογιστείς πόσο αμήχανα μικρός και αστείος είναι ο σημερινός ψηφιακός φασισμός. Εδώ και μήνες, ο εγχώριος και διεθνής ακροδεξιός όχλος (με τους περισσότερους από αυτούς να έχουν σχέση με Όμηρο και αρχαία ελληνικά κείμενα όσο και οι σειρές «Ηρακλής» και «Ζήνα» που έβλεπαν μικροί), αφρίζει στο ίντερνετ και καλεί σε μποϊκοτάζ επειδή ο Nolan επέλεξε τη Μαύρη ηθοποιό Lupita Nyong'o για την Ωραία Ελένη (και τη δίδυμη αδελφή της Κλυταιμνήστρα) και τον Elliot Page για τον ρόλο του Σίνονα. Στην πραγματικότητα; και οι δύο αυτοί χαρακτήρες ζήτημα να έχουν 3 λεπτά συνολικής παρουσίας στην 3ωρη διάρκεια. Όμως, ενώ ο ιντερνετικός ακροδεξιός όχλος, τα εθνίκια και τα ινσελάκια ουρλιάζουν για το χρώμα του δέρματος και τις αντωνυμίες, ταυτόχρονα χάνει (κλασικά) το δάσος: οι θεματικές του φιλμ, αλλά και του ίδιου του πρωτότυπου ομηρικού κειμένου, κρύβουν την πιο σκληρή, δριμύτερη και αμείλικτη κριτική για τη δική τους ακροδεξιά ιδεολογία. Το έργο κατακεραυνώνει την ξενοφοβία, αποδομεί τον πολεμικό ηρωισμό, ξεφτιλίζει την τοξική ματσίλα, εξυμνεί τη δύναμη της γυναικείας φύσης και το σημαντικότερο, προειδοποιεί για τους κάλπικους Μεσσίες, δηλαδή τη φάρα των Τραμπ/Μασκ.
Στο τέλος της ημέρας, αυτό που καταφέρνει το The Odyssey είναι κάτι που θα έπρεπε να μας ανατριχιάζει από συγκίνηση. Το γεγονός ότι ένα ελληνικό κείμενο σχεδόν 3.000 ετών παραμένει τόσο σοκαριστικά φρέσκο, διαχρονικό, επίκαιρο και πολιτικά οξύ ακριβώς επειδή ένας δημιουργός του βεληνεκούς του Nolan το αντιμετωπίζει με απόλυτο σεβασμό στον πυρήνα του, θα έπρεπε να γεμίζει τους Έλληνες με πραγματική εθνική υπερηφάνεια. Γιατί οι αξίες που περιγράφονται στο πρωτότυπο αλλά και στο φιλμ, είναι οι αξίες των αρχαίων προγόνων μας που έγιναν στη συνέχεια οικουμενικές. Γι’ αυτό πρέπει να νιώθεις περήφανος ως Έλληνας. Αν μπορείς βέβαια να κατανοήσεις κάτι λίγο πιο περίπλοκο από το «Ααα. Μαύρη Ωραία Ελένη. Τραβεστί Αχιλλέας. ΨΟΦΑ ΝΟΛΑΝ. ΟΥΓΚ!».
