Η εθνική μας ομερτά: Μια δικαίωση που άργησε μισό αιώνα

Όταν γνωστοποιήθηκε λοιπόν το ψήφισμα που περιλαμβάνει και την ανέγερση ενός μνημείου προς τιμήν των θυμάτων βιασμού της εισβολής, επικοινώνησε με τον Λουκά μία από τις βιασθείσες που είχε συναντηθεί με την ομάδα των ευρωβουλευτών που είχαν επισκεφτεί το νησί για τις ανάγκες έρευνας και προετοιμασίας του ψηφίσματος, και η οποία φανερά ταραγμένη τον ρώτησε «μα, θα βάλουν και τα ονόματά μας στο μνημείο;;;». Εκείνος την καθησύχασε ότι δεν πρόκειται να συμβεί κάτι τέτοιο κι ότι το μνημείο θα είναι συμβολικό για να υπενθυμίζει τη φρίκη ενός αόρατου εγκλήματος της εισβολής. Για σκεφτείτε το. 52 χρόνια μετά η ντροπή παραμένει. Αν αυτές οι γυναίκες ήταν νεκρές ή αγνοούμενες τα ονόματά τους σαφώς και θα κοσμούσαν μνημεία και επιτύμβιες στήλες. Το «έγκλημά» τους βέβαια ήταν ότι επέζησαν. Με το στίγμα της «βιασμένης από τον Τούρκο». Της «χαλασμένης». Της «πουτάνας που έκατσε του εχθρού κι αντί να αυτοκτονήσει από ντροπή είχε το θράσος να ζήσει». Βλέπετε σήμερα, μισό αιώνα μετά, αν υπήρξες πραξικοπηματίας λοκατζής εντεταλμένος να δολοφονήσει τον Μακάριο δεν είναι ντροπή να φιγουράρει το όνομά σου στο κατάπτυστο μνημείο του Στροβόλου, αλλά αν υπήρξες βιασθείσα από τους εισβολείς που έφερε το πραξικόπημα (και όχι η θάλασσα της Κερύνειας) φυσικά και είναι. Μεγάλη. Για τις ίδιες, για τις οικογένειές τους, για τα χωριά τους ολόκληρα, για την κοινωνία.

Χρειάστηκε να περάσει μισός αιώνας ένοχης σιωπής, υποκρισίας και ενός βολικού, επαρχιώτικου καθωσπρεπισμού για να ακουστεί το αυτονόητο. Με πρωτοβουλία του ευρωβουλευτή Λουκά Φουρλά και μετά από την εξαιρετική, τεκμηριωμένη εισήγηση της Ελεονώρας Μελέτη, η Ευρώπη αναγνωρίζει για πρώτη φορά ξεκάθαρα τον βιασμό (κυρίως γυναικών αλλά και ανδρών) ως όπλο πολέμου του «Αττίλα», καταδικάζει τον στιγματισμό που ακολούθησε και απαιτεί την πλήρη αποκατάσταση των θυμάτων. Πολύ σημαντικό, ιστορικής σημασίας θα έλεγα, όχι μόνο γιατί έτσι ανοίγει ο δρόμος για την αναγνώριση παρόμοιων εγκλημάτων (όπως τα «σπίτια βιασμών» της Βοσνίας του εμφυλίου 1992-95) αλλά και αναγκαίο, για να ξεπλύνει, έστω και ετεροχρονισμένα, λίγη από τη ντροπή μας. Όχι των θυμάτων αλλά εκείνων που τις θυματοποίησαν ξανά και ξανά για τις επόμενες δεκαετίες.

Γιατί η τραγωδία αυτών των γυναικών δεν τελείωσε το καλοκαίρι του 1974 στα μπλόκα, στα κατεχόμενα χωριά ή στα χωράφια της Μεσαορίας – εκεί απλώς ξεκίνησε. Ο πραγματικός τους Γολγοθάς χτίστηκε μέρα με τη μέρα στην ελεύθερη Κύπρο, από μια κλειστή, οπισθοδρομική, βαθιά πατριαρχική κοινωνία που φρόντισε να τις τιμωρήσει για το έγκλημά τους να επιζήσουν. Όπως είναι γνωστό, εκατοντάδες γυναίκες, οι οποίες κακοποιήθηκαν βάναυσα από τα στρατεύματα εισβολής, έμειναν έγκυες ως αποτέλεσμα αυτών των βιασμών. Μπροστά στην ανθρωπιστική και ηθική κρίση, η Εκκλησία της Κύπρου, υπό τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ', έλαβε τη δραστική απόφαση να επιτρέψει κατ' εξαίρεση τις αμβλώσεις, παρέχοντας άφεση αμαρτιών στις γυναίκες προκειμένου να μην αναγκαστούν να κυοφορήσουν τα παιδιά των βιαστών τους, ενώ παράλληλα, χρειάστηκε να ψηφιστεί ειδική νομοθεσία από την κυπριακή Βουλή για τη νομιμοποίηση των συγκεκριμένων ιατρικών πράξεων. Πόσο large αλήθεια. Σημειώστε πως βιασμοί διαπράττονταν στο νησί και πριν την εισβολή όμως τα θύματα αναγκάζονταν να γεννούν τα παιδιά των βιαστών τους γιατί οι αμβλώσεις απαγορεύονταν διά ροπάλου στη βαθιά θρησκόληπτη αυτή γωνιά της Μεσογείου. Έπρεπε οι βιαστές να είναι Τούρκοι στρατιώτες για να αναγκαστούν Εκκλησία και Κράτος (τότε ένα και το αυτό) να κάνουν τα στραβά μάτια μπροστά στην εθνική τραγωδία. Μετά τις άρον-άρον εκτρώσεις οι γυναίκες αυτές αφέθηκαν στη μοίρα τους. Για δεκαετίες, η κυπριακή κοινωνία αντιμετώπισε το ζήτημα με ένοχη σιωπή. Η ντροπή μεταφέρθηκε από τους θύτες στα θύματα, με τις γυναίκες να βιώνουν τον απόλυτο κοινωνικό στιγματισμό, την απομόνωση και την απόρριψη. Πολλές επιζώσες θεωρήθηκαν ως «το στίγμα της οικογένειας» στο συντηρητικό περιβάλλον της εποχής ενώ το βάρος της ντροπής και των ψιθύρων ανάγκασε αρκετές από αυτές να εγκαταλείψουν τα χωριά τους ή ακόμη και να μεταναστεύσουν μόνιμα στο εξωτερικό, προκειμένου να μπορέσουν να προχωρήσουν τη ζωή τους και να δημιουργήσουν οικογένεια μακριά από το περιβάλλον που γνώριζε τι τους είχε συμβεί. Ουσιαστικά θάφτηκαν ζωντανές, για να μη νιώθουν οι υπόλοιποι άβολα. Λες και έφταιγαν γι’ αυτό που τους συνέβη.

Και κάπου εδώ, σκάει μύτη συνήθως η μόνιμη επωδός των ξεπλένηδων της άβολης ιστορίας: «Έτσι ήταν η κοινωνία τότε, τα ήθη ήταν αυστηρά, δεν μπορούμε να κρίνουμε το 1974 με τα στάνταρ του σήμερα». Σοβαρά τώρα; Χρειαζόμασταν δηλαδή το κίνημα του #MeToo, την πολιτική ορθότητα και τα σεμινάρια ενσυναίσθησης του 21ου αιώνα για να καταλάβουμε ότι μια γυναίκα που μόλις έχει βιαστεί από τον εισβολέα χρειάζεται μια αγκαλιά και όχι κοινωνικό λιθοβολισμό; Η στοιχειώδης ανθρωπιά και η αλληλεγγύη δεν είναι σύγχρονες εφευρέσεις, ούτε «εισαγόμενες» μόδες. Και στο κάτω-κάτω, αυτή η βαθιά θρησκευόμενη, πατριαρχική και «παραδοσιακή» κοινωνία του ’70, πού ακριβώς έκρυψε την περίφημη χριστιανική αγάπη, την κατανόηση και τη συγχώρεση που πουλούσε με το κιλό τις Κυριακές στους ναούς; Η αλήθεια είναι πιο απλή και πολύ πιο άγρια: Δεν έφταιγε καμία «εποχή». Έφταιγε ο βαθύς, ριζωμένος μισογυνισμός και η αρρώστια της «τιμής», που έπρεπε να ξεπλυθεί πάνω στα θύματα για να κοιμούνται ήσυχοι οι νοικοκυραίοι.

Χρειάστηκε να περάσουν 41 ολόκληρα χρόνια για να αναλάβει το κυπριακό κράτος την ευθύνη του απέναντι σε αυτές τις γυναίκες. Το 2015 αποφασίστηκε επιτέλους η αναγνώρισή τους ως «παθούσες της τουρκικής εισβολής» και η παραχώρηση ενός τιμητικού μηνιαίου επιδόματος ύψους 1.000 ευρώ. Ακόμη και τότε, όμως, η αρχική πρόθεση του ανάλγητου κρατικού μηχανισμού ήταν να ζητήσει με απύθμενο θράσος... ιατρικές αποδείξεις και βεβαιώσεις καταθέσεων στον Ερυθρό Σταυρό του 1974, έτοιμος να τις επαναθυματοποιήσει στους διαδρόμους της γραφειοκρατίας. Χρειάστηκε να επέμβουν η τότε βουλεύτρια του ΑΚΕΛ Σκεύης Κουκουμά και η αείμνηστη Υπουργός Εργασίας Ζέτα Αιμιλιανίδου για να παρακαμφθούν οι γραφειοκρατικές διαδικασίες, να αποφευχθεί η παραπομπή των θυμάτων σε ιατροσυμβούλια και να εγγυηθεί η πλήρης εμπιστευτικότητα των αιτήσεων.

Ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Σταύρος Χριστοδούλου προσεγγίζει τη δύσκολη αυτή θεματική στο συγκλονιστικό μυθιστόρημά του «Τρεις σκάλες Ιστορία» (Εκδόσεις Καστανιώτη, 2020), που αν και αποτελεί μυθοπλασία, εδράζεται σε στέρεες πραγματικές βάσεις. Η υπόθεση επικεντρώνεται στη 18χρονη Χλόη, η οποία μετά την εισβολή παραμένει εγκλωβισμένη για τρεις μήνες στο εξοχικό της οικογένειάς της στη Λάπηθο, όπου βιάζεται κατ' εξακολούθηση από έναν νεαρό Τούρκο στρατιώτη. Η κοπέλα μένει έγκυος, αλλά κόντρα στις κοινωνικές επιταγές της εποχής (και την πρακτική των εκτρώσεων), αποφασίζει να κρατήσει το παιδί, ομολογώντας πως «...και να το ρίξω, αυτό θα μεγαλώνει μέσα στο κεφάλι μου». Παρά την υψηλή δημοτικότητα αλλά και λογοτεχνική αξία του βιβλίου, το 2023 το τότε ΔΣ του ΡΙΚ απέρριψε την πρόταση του Τμήματος Τηλεόρασης για μεταφορά του με τη μορφή σειράς μυθοπλασίας με το σκεπτικό –όπως μας το έκανε mansplaining ο τότε πρόεδρος Γιώργος Κέντας– ότι «η κυπριακή κοινωνία είναι ανώριμη, το θέμα είναι λεπτό, η ιστορία θα ξύσει πληγές και οι τηλεθεατές δεν είναι αρκετά ώριμοι για να το διαχειριστούν». Αυτά από το ΡΙΚ που δεν μετέδωσε σειρά εποχής που να ΜΗΝ περιέχει τουλάχιστον έναν βιασμό στα στάχυα! Αλλά βιασμοί που να αναμειγνύονται με την ιερή αγελάδα του επίσημου αφηγήματος και της εθνικής μας ομερτά είναι no-no. Κι αυτό όχι πριν 30 ή 20 χρόνια αλλά μόλις τρία. Γιατί αυτοί είμαστε.

52 χρόνια μετά η δικαίωση αυτών των ηρωίδων έγινε πράξη, όχι στο νησί που τις γέννησε, τις πλήγωσε και εγκατέλειψε, αλλά στην αίθουσα του Ευρωκοινοβουλίου με ένα ιστορικό ψήφισμα που ενέκριναν 575 ευρωβουλευτές, καταψήφισαν 33 (κι αυτοί ακροδεξιοί με μόνη τους έγνοια τη νομιμοποίηση των... εκτρώσεων, για τέτοιους μπετόστοκους μιλάμε) ενώ 43 τήρησαν αποχή (ανάμεσά τους και ο μοναδικός ελληνόφωνος, ο έκπτωτος Νίκος Παππάς που διαγράφηκε από την ευρωομάδα του ΣΥΡΙΖΑ γιατί γρονθοκόπησε δημοσιογράφο - καμία έκπληξη εδώ). Μια δικαίωση και ηθική αποκατάσταση που όχι μόνο άργησε μισό αιώνα αλλά έπρεπε να εισαχθεί από το εξωτερικό, για να καλύψει το κενό ανθρωπιάς στην ίδια τους την πατρίδα.